28 września 2018

Uwarunkowania ekonomiczne i produkcyjne gospodarstw szkółkarskich należących do Związku Szkółkarzy Polskich

Podziel się!

Wstęp
Od początku lat 90-tych w Polsce wzrasta wyraźnie popyt na rośliny ozdobne, co związane jest ze wzrostem zamożności społeczeństwa, jak również z tym, że konsumenci mają coraz większy wybór gatunków i odmian. Generalnie, na całym świecie rośnie znaczenie roślin ozdobnych jako elementu dekoracyjnego w ogrodach, na balkonach i na pozostałych terenach zieleni. Opisany powyżej wzrost zainteresowania roślinami ozdobnymi ma swoje implikacje w rozwoju produkcji tego asortymentu, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Produkcja roślin ozdobnych jest dziedziną odgrywającą ważną rolę w polskiej produkcji ogrodniczej, a pośrednio w produkcji całego sektora rolnego (Jabłońska 2008, Olewnicki 2014). Mimo rosnącej produkcji roślin ozdobnych w gospodarce rolnej, wiedza o krajowym ich rynku jest ograniczona i oparta głównie na szacunkach, a dostępne oficjalne dane są bardzo ogólne i niepełne. Jak podkreślają Olewnicki (2011) oraz Jabłońska i współautorzy (2013), w ostatnich latach przy generalnym wzroście popytu na rośliny ozdobne, poświęca się temu zagadnieniu bardzo mało uwagi szczególnie w krajowej statystyce. W związku z tym podjęto próbę zbadania uwarunkowań ekonomicznych
i produkcyjnych gospodarstw szkółkarskich, należących do Związku Szkółkarzy Polskich (ZSzP). Wybór ten nie był przypadkowy, gdyż ZSzP jest najważniejszym reprezentantem producentów roślin szkółkarskich w kraju. Z przeprowadzonych badań Olewnickiego (2015) wynika, że pomimo niewielkiego udziału szkółek należących do ZSzP w ogólnej liczbie gospodarstw szkółkarskich w Polsce wynoszącego w 2010 roku 4,0%, udział powierzchni zajmowanej przez te szkółki w ogólnej powierzchni upraw szkółkarskich w Polsce wynosił aż 27,0%.

Analizy zawarte w niniejszym opracowaniu zostały wykonane w oparciu o badania ankietowe przeprowadzone w latach 2016-2017. Badaniami zostały objęte 72 gospodarstwa szkółkarskie. Kwestionariusz ankietowy został podzielony na trzy części główne oraz metryczkę. Pytania w kwestionariuszu dotyczyły struktury produkcji roślin w szkółkach, kanałów dystrybucji, itp. Zapytano także producentów o zagrożenia dla polskiego szkółkarstwa i poproszono o wymienienie działań, które właściciele gospodarstw podejmują
w celu poprawienia jakości swoich produktów.

Do opracowania wyników użyto metod matematyczno-statystycznych, wykorzystano metody grupowania oraz techniki statystyki opisowej. Za 100% przyjęto wielkość całej badanej grupy. Wyniki pytań wielokrotnego wyboru zostały przedstawione jako suma wskazań w %.

Wybrane aspekty produkcji roślin szkółkarskich
Biorąc pod uwagę gruntową produkcję szkółkarską, najwięcej, bo aż ok 63% ankietowanych uprawia drzewa i krzewy iglaste, następnie drzewa liściaste, których produkcję zadeklarowało 17,6% szkółkarzy. Krzewy liściaste w gruncie produkuje  12,1% respondentów, byliny 5,2%, a pnącza tylko 0,3%. Nieco inaczej wygląda struktura produkcji kontenerowej. Udział drzew i krzewów iglastych jest znacznie mniejszy i stanowi 37,0%. Znacznie większy niż w przypadku produkcji gruntowej jest udział krzewów liściastych, które stanowią 28,5%. Drzewa liściaste w tym przypadku stanowią 12,1%, zaś pnącza, byliny i inne ogółem od 6,2 do 8,3%, w każdej z tych grup.

W badanych gospodarstwach 89% pozyskiwanych sadzonek pochodzi z własnej produkcji, jednocześnie dodatkowym źródłem pozyskiwania materiału jest polski i zagraniczny producent uzyskujący materiał roślinny metodą tradycyjną. Te dwa źródła stanowią odpowiednio 53% i 49%. Stosunkowo niewielki udział polskiego i zagranicznego producenta produkującego metodą in vitro, może być spowodowany tym, że wielu producentów nie posiada odpowiednich warunków do aklimatyzacji roślin pochodzących z rozmnażania tym sposobem.

Równie istotnym zagadnieniem związanym z samą produkcją, jak i jej strukturą, są plany producentów odnoszące się do najbliższej przyszłości. Należy podkreślić, że w tym przypadku każda grupa roślin analizowana była oddzielnie, a za 100% przyjmowano grupę producentów, która w ankiecie wskazała planowane zmiany w odniesieniu do konkretnej grupy roślin. Przykładowo producenci nieprodukujący w gruncie pnączy i nieplanujący tej produkcji, pomijali w pytaniach tę grupę.

Przeprowadzone badania wskazują, że w przypadku produkcji gruntowej, połowa badanych respondentów planuje zwiększyć areał upraw drzew i krzewów iglastych, natomiast 43% nie planuje w tym przypadku żadnych zmian. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku drzew liściastych, gdzie również prawie połowa producentów zamierza powiększyć areał ich produkcji.  Jedynie 1/3 ankietowanych zadeklarowała zwiększenie areału krzewów liściastych w gruncie, zaś 2/3 nie planuje żadnych zmian (Rys.4). Biorąc natomiast pod uwagę produkcję kontenerową, w przypadku drzew i krzewów iglastych możemy zaobserwować podobne tendencje, jak w uprawach gruntowych. Aż 53% respondentów w odniesieniu do tej grupy roślin zadeklarowało chęć zwiększenia areału upraw, a 43% brak zmian. Nieco ponad 1/3 planuje zwiększyć natomiast areał upraw drzew liściastych, ale za to aż prawie 60% nie wskazała chęci zmian w tej grupie. Biorąc pod uwagę inne grupy roślin w przypadku produkcji gruntowej i kontenerowej można zaobserwować istotne zróżnicowanie odpowiedzi. Przykładowo, aż 58% ankietowanych planuje zwiększenie produkcji bylin w kontenerach, natomiast, w odniesieniu do produkcji gruntowej, aż ponad 2/3 wskazało na brak zmian. Podstawową przesłanką jest tu oczywisty aspekt praktyczny, związany z możliwością sprzedaży tego asortymentu przez nieporównywalnie dłuższy okres.

W badaniach podjęto również istotne zagadnienie, odnoszące się do działań, jakie podejmują producenci, aby utrzymać wysoką jakość swoich produktów. Jak wskazali sami producenci, do takich należą m.in. węższa specjalizacja, segregacja dostawców środków do produkcji np. śr. ochrony roślin i nawożenia. Ważne jest również w tym przypadku wykorzystanie najlepszych produktów przy produkcji (koszty produkcji schodzą na dalsze miejsce). Istotne jest również, w opinii respondentów, indywidualne podejście np. co do rozstawy na powierzchni, strzyżenia roślin, selekcji towaru, doboru odmian, wprowadzania mechanizacji, lustracji, preparatów biologicznych, odpowiednich pojemników, nowych technologii, szkoleń, a także  marketingu i promocji.

Kanały dystrybucji roślin szkółkarskich
Przeprowadzone analizy wskazują, że w całej wartości sprzedaży, udział sprzedaży hurtowej stanowi 83%, zaś detalicznej 17%. Analizowane gospodarstwa szkółkarskie oferujące swoim klientom sprzedaż detaliczną, deklarują, iż średnio 95% sprzedaży trafia do klientów w kraju, natomiast pozostała część – do odbiorców zagranicznych. W przypadku sprzedaży hurtowej odbiorca krajowy stanowi 63% całkowitej sprzedaży, natomiast 37% wynosi udział odbiorcy zagranicznego.

Na rynku krajowym głównymi odbiorcami materiału szkółkarskiego z badanych gospodarstw są centra ogrodnicze, których udział w wartości sprzedaży w szkółkach stanowi 31%. Równie ważnym kanałem dystrybucji są firmy projektujące ogrody, architekci krajobrazu, czy też firmy zajmujące się kształtowaniem terenów zieleni, a ich udział w wartości sprzedaży stanowi 26%. Kolejnymi kanałami dystrybucji, z których często korzystają szkółki są punkty sprzedaży bezpośrednio przy gospodarstwie, które stanowią 19%. Jako „inne” kanały dystrybucji producenci wskazywali przede wszystkim inne szkółki, których udział w wartości sprzedaży wyniósł 10%.

W badaniach podjęto również, istotny aspekt odnoszący się do zmian cen produktów szkółkarskich w ostatnich pięciu latach. Jak wynika z przeprowadzonych analiz, generalnie w przypadku wszystkich grup roślin, większość producentów wskazała brak zmian cen w ostatnich pięciu latach. Warto wspomnieć jednak, o kilku istotnych kwestiach. Ponad 1/4 respondentów wskazała na spadek cen drzew i krzewów iglastych, a ok 1/5 na spadek cen zarówno drzew i krzewów liściastych. Zdarzały się jednak również odpowiedzi pozytywnie odnoszące się do wybranych grup roślin. Również warto w tym miejscu podkreślić, że aż 40% wybranych producentów zaznaczyło wzrost bądź duży wzrost cen pnączy.

Podsumowanie
Powyższe analizy przedstawiły jedynie ogólne zagadnienia odnosząc się do produkcji szkółkarskiej, jak również kanałów dystrybucji i cen. Można na ich podstawie wyciągnąć jednak kilka generalnych wniosków. W przypadku produkcji szkółkarskiej w najbliższym czasie można się spodziewać największego wzrostu areału produkcji drzew i krzewów iglastych, jak również liściastych zarówno w gruncie, jak i w kontenerach. Również byliny produkowane w pojemnikach w najbliższych latach będą zwiększały swój areał. Warto również wskazać, że mimo chęci zwiększania areału upraw w przypadku wielu grup roślin, większość producentów wskazuje na brak zmian cen materiału szkółkarskiego w ostatnich 5 latach. Prawdopodobnie konkurencja w oparciu o skale produkcji odegra tu dużą rolę.

Centra ogrodnicze, firmy projektujące i zakładające ogrody oraz punkty sprzedaży
w szkółce pozostają nadal  najważniejszymi kanałami dystrybucji roślin szkółkarskich. Ponad ¾ łącznej sprzedaży w szkółkach jest realizowane poprzez te kanały.

Bibliografia

Jabłońska L. 2008: Pozycja Polski w świecie jako producenta roślin ozdobnych. Roczniki

Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu. tom X. zeszyt 4, s. 124-129

Jabłońska L., Gunerka L., Olewnicki D., 2013: Przemiany strukturalne w polskim ogrodnictwie w latach 2002-2010. Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich, 100(3), s.62-72.

Olewnicki D., 2011: Przemiany  w gospodarce ogrodniczej w Polsce w latach 1965-2008 oraz perspektywy jej rozwoju. Praca doktorska SGGW, Warszawa.

Olewnicki Dawid. 2015. Zmiany w szkółkarstwie ozdobnym w ujęciu ogólnopolskim i wojewódzkim”. Europa Regionum 22: 171-182.